Blue Zones onder de loep

Over data, belangen en interpretatie

Dan Buettner maakte het concept Blue Zones wereldwijd bekend via publicaties en documentaires in samenwerking met National Geographic. Het idee is eenvoudig en aantrekkelijk: identificeer regio’s waar mensen uitzonderlijk oud worden en vertaal hun leefstijl naar concrete adviezen.

Maar wanneer een gezondheidsconcept wereldwijd institutioneel wordt uitgerold, ontstaan er naast wetenschappelijke ook economische dimensies. En die verdienen benoeming.

Het commerciële model achter Blue Zones

Buettner ontwikkelde niet alleen een journalistiek project, maar ook een licentiemodel. Het Blue Zones-concept werd in samenwerking met (en mede ondersteund door) netwerken binnen de Seventh-day Adventist Church verder uitgerold.

Steden en regio’s kunnen zich aansluiten bij het Blue Zones Project. Dat is geen symbolische titel; het betreft een betaald traject waarbij:

• Gemeenten substantiële bedragen investeren in implementatieprogramma’s
• Er marketingmateriaal, certificering en branding beschikbaar wordt gesteld
• De regio het predicaat “Blue Zone” commercieel mag voeren

Het effect is voorspelbaar:

• Een Blue Zone-label trekt toerisme aan, stimuleert verkoop van lokale producten, genereert merchandising en versterkt regionale marketing.
• Gezondheid wordt daarmee niet alleen een biologisch, maar ook een economisch verhaal.

Dat maakt het concept niet automatisch onjuist. Maar het plaatst het in een bredere context van belangen.

Okinawa – Meer dan zoete aardappelen

Okinawa wordt vaak gepresenteerd als grotendeels plantaardig. De zoete aardappel zou de sleutel zijn tot hun uitzonderlijke levensduur. Wat minder bekend is: Veel voedingsdata stammen uit de periode vlak na de Tweede Wereldoorlog. In die jaren was er simpelweg weinig beschikbaar; zoete aardappelen waren overvloedig, dierlijke producten schaars.

Historisch stond Okinawa bekend als “het eiland van het varken”. Varkensvlees, bottenbouillon en orgaanvlees waren traditioneel belangrijk. Visconsumptie was structureel aanwezig.

Na de Amerikaanse bezetting nam de westerse invloed sterk toe. Jongere generaties adopteerden fastfood en industriële voeding.

Vandaag hebben jongere Okinawanen een lagere levensverwachting dan het Japanse gemiddelde. De hoge leeftijden worden vooral bereikt door de oudere generatie die vóór volledige westernisering opgroeide.

De vraag is dan: Was het de zoete aardappel? Of een combinatie van traditioneel dierlijk voedsel, lage calorische beschikbaarheid in oorlogstijd, fysieke arbeid en sociale cohesie?

Ikaria – De interpretatie van “één keer per week vlees”

Ikaria wordt vaak beschreven als bijna vegetarisch, met vleesconsumptie “slechts één keer per week”.

In de praktijk blijkt dat genuanceerder:

• Vlees speelt dagelijks een rol in stoofgerechten en bouillons.
• Geitenkaas en andere zuivel zijn structureel aanwezig.

Eén keer per week wordt traditioneel een geit geslacht en aan het spit bereid; die dag bestaat de voeding vrijwel volledig uit vlees. Wanneer men zegt “één keer per week vlees”, bedoelt men vaak één grote vleesdag — niet dat dierlijke producten nauwelijks aanwezig zijn. Ook hier zien we hoe formulering de perceptie kan sturen.

Costa Rica – De demografische correctie

In de Nicoya-regio van Costa Rica werden uitzonderlijk veel honderdjarigen gerapporteerd.

Later bleek:

• Officiële geboorteaktes ontbraken vaak.
• Leeftijd werd mondeling doorgegeven.
• Pensioenregelingen creëerden financiële prikkels om ouder te lijken.

Na invoering van correcte registratie daalde het aantal honderdjarigen in sommige analyses met meer dan 90%. Er zijn gevallen beschreven waarbij uitkeringen bleven doorlopen na overlijden. Dat betekent niet dat Nicoya ongezond is. Wel dat demografie zonder betrouwbare registratie uiterst voorzichtig geïnterpreteerd moet worden.

Loma Linda – Context is alles

Loma Linda is sterk verbonden met de Seventh-day Adventist Church. Adventisten:

• Roken nauwelijks
• Drinken weinig alcohol
• Hebben sterke gemeenschapsstructuren
• Leven gemiddeld ongeveer drie jaar langer dan de gemiddelde Amerikaan

In een land waar circa 80% van de volwassenen minstens één chronische aandoening heeft, is dat verschil op zichzelf niet verrassend. Interessant is dat groepen zoals de Amish — die wél vlees consumeren — in sommige analyses een nog hogere levensverwachting hebben dan inwoners van Loma Linda. Zij worden echter niet gepresenteerd als Blue Zone-voorbeeld.

Observatie, geen aanval

Het Blue Zones-concept heeft waarde: het vestigt aandacht op leefstijl, gemeenschap en preventie. Maar wanneer:

• Selectie van regio’s samengaat met economische belangen
• Het label commercieel wordt vermarkt
• Toerisme en lokale marketing profiteren van de titel
• En interpretaties van voedingspatronen sterk worden vereenvoudigd

… dan is het redelijk om kritische vragen te stellen.

Niet om iets te ontkrachten. Maar om vollediger te begrijpen. Gezondheid is zelden ideologisch. Ze is contextueel, biologisch en cultureel tegelijk. En wie werkelijk zoekt naar oorzaken, kijkt altijd achter het label.